Karel Čapek  (1890-1938)

Instruo, kiel malsani

(el la felietona libro „Od člověka k člověku III“  - „De homo al homo III“)

el la ĉeĥa tradukis Miloš Lukáš
ciferecigis  Miroslav Malovec

 	Mi ne intencas ja iun instigi, ke li iam ajn malsanu; sed se li tion jam ekfaris, tiam verŝajne eĉ sen mia instruo li sekvos la normalan, la - por tiel diri - klasikan proceson de la malsanado. Ĉiu ĝuste kaj konscience trapasata malsano dividiĝas nome - same kiel la antikva Gallujo - je tri partoj:

	1. La unua, alinome la propra stadio konsistas en tio, ke la homo fartas iel mise, aŭ eĉ fie, ke lin ie io doloras kaj ke li, unuvorte, ne estas en normala stato, sed ke li ankoraŭ ne decidis malsani. "Ĝi estas bagatelo“, diras al si mem la trafita subjekto, iom malheroe evitante la magrablan imagon, ke lin io turmentas. "Ne, ne“, li diras al si, "neniel mi suferas, tio pasos per si mem, plej bone estas ne pensi pri tio; aŭ pri io sin okupi; aŭ iri promeni; eventuale trinki glaseton da prunobrando. Oni ne devas submeti sin al tio“, opinias la subjekto, al si mem ŝajnigante sentima, "tion kaŭzas nur la malvarma vetero; morgaŭ mi denove sentos min kiel fiŝ' en akvo-“.

	II. Tamen nek la sekvan, nek la trian tagon sentas sin la homo kiel fiŝ', kaj tiam per la forto de sia volo li trahakas la trodaŭran situacion kaj decidos malsani. La malsanado ne estas ja stato korpa; la pli aŭ malpli malagrabla korpa stato estas nur supozo aŭ motivo, por ke la homo energie decidu preni sur sin la rolon de malsanulo. La malsanado ne rezultas simple el la fakto, ke oni iel suferas, sed el la cirkonstanco, ke oni decidis dediĉi sin al tio kaj sin okupi pri si mem kiel pri paciento. Nur ĉi-momente la homo transiras en la duan stadion: en la malsanadon privatan aŭ amatoran, kiam li komencas sin mem kuracaĉi. Simpla paciento-amatoro havas siajn elprovitajn rimedojn, per kiuj li elpelas ĉian malsanon. Iu kredas je la ŝvitbano, kaj iu je la eritro, ekzistas homoj, kiuj ŝatas sole kompresojn, dum aliaj pleje preferas varmegan vinon kun cinamo. Pli distinginda kaj pli klera paciento tamen procedas pli metode: antaŭ ĉio li faras pri si la diagnozon. Li decidiĝas por la inflamo de l' apendico, por la cerbogripo, aŭ por la pusa angino; konfuzas lin sole tio, ke li ne febras, sed eble ĝi estas nur ia stranga, malofta kaj danĝera formo de la koncerna malsano. Ju pli klera estas la paciento, des pli gravan malsanon li ordinare trovas ĉe si. Simpla homo nur malvarmumas; inteligenta malsanulo havas bronkiton, pleuriton aŭ ion alian latinnoman; sed kio ajn ĝi estas, certe ĝi estas io grava - tio estas jam prohonora devo, ke homo decidinta malsani havu ion eminentan kaj seriozan, kio jam indas la penon.

	Nu, rigardu lin: ĉu li ne portas digne sian malsanon, sidante sur brakseĝo en trohejtita ĉambro, ĉirkaŭita de boteloj kun teo,  hibisko kaj kamomilo, envolvite en kompresoj, havante ĉe si facilan legaĵon, termometron kaj nazotukon: "Ej, ej,“ vi diras al li, "kio do estas al vi?“ "Supozeble brulumo de la galveziko,“ li respondas kun heroa trankvileco.

	"Ho, kia ideo,“ vi diras partoprene, "kie vi sentas doloron?“ "Ĉi tie, kaj tie ĉi,“ montras la paciento, kaj tiam vi ekprotestas entuziasme: "Vi eraras, homĉjo, ne temas pri galveziko, ĉi tion spertis mi mem, temas ja simple pri la reno -.“ "Ĉu vi do spertis la renon?“ demandas la paciento kun viva intereso. "Kaj ĉu vi tiam ankaŭ sentis doloron tie ĉi, kaj ĉi-loke?“ "Ha, memkompreneble,“ vi atestas ĝoje, "ĉesu malesperi, sed vi devas eviti la salon, vi devas nenion trinki krom lakto -.“

	Kaj venas alia proksimulo: li trovas la suferanton en brakseĝo, jen antaŭ li telereto da kaĉo, poteto da lakto, facila legaĵo kaj nazotuko. - "Ej, ej,“ diras la gasto, "kio do turmentas vin?“ "La reno,“ respondas la paciento mismiene; "mizere mi fartas, amiko.“ "Kia ideo pri la reno,“ komencas murmuri la vizitanto, "ĝi estas gripo - mi ĝin havis, karulo, do for la timon; trinku glaseton da konjako, kaj vi resentos vin kiel fiŝ' en akvo.“

	La tria proksimulo tamen decide dispelas la ĉagrenojn de la paciento. "Tio ne estas gripo. Nuntempe oni ĉion nomas gripo. Mi havis tion saman kiel vi, kaj ĝi estis inflamo de la pleŭro. Ĉesu timi, mi pro tio litkuŝis unu monaton. Uzu la kompresojn de Priessnitz, enlitiĝu kaj forte ŝvitigu vin -.“

	Unuvorte, dum la paciento interrilatas kun la ekstera mondo, li baldaŭ konstatas, ke:
	1e ekzistas konsiderinda nombro da proksimuloj, kiuj iam havis precize la samajn simptomojn kaj perturbojn, sed ĉiufoje sub alia nomo;
	2e ke la homoj, kiuj havis tiujn simptomojn, estas partoprenemaj, pli kolegecaj kaj ĝenerale pli simpatiaj, ol tiuj, kiuj ilin neniam trapasis;
	kaj 3e, ke por la paciento estas speciala konsolo kaj kuraĝigo la fakto, ke tion la aliaj ankaŭ spertis.

	Tamen, dum la paciento estas lasita al si mem, li dediĉas sin al agado, kiun rekomendas kelkajn filozofoj, nome al la memobservo kaj memekkono; maltrankviligite li aŭskultas ĉiujn voĉojn de sia korpo por konstati, ke jen aperas pikdoloro dekstre, kaj jen maldekstre; nun ĝi estas en la gorĝo, kaj nun kontraŭe ie en la hepato aŭ diosciaskie (eble temas pri la superreno aŭ la lieno). Ju pli multe li koncentrigas sian atenton al sia malsano, des pli senformaj estas liaj sentoj kaj iel pli anonimaj; se li aŭdas orelzumadon, li ne scias, ĉu ankaŭ tio ne estas simptomo de io - eble temas pri ia malsano de la labirinto aŭ de kio. Lia malsano, kiun li tiel fikse observas, estas ĉiam pli nedifinita, ĥaosa kaj kvazaŭ ŝvelanta; kaj tiam la paciento rekolektas siajn fortojn al heroa decido: oni konsultos kuraciston - stop! Eble la kuracisto konstatos, ke efektive temas pri io, sed tio estas jam indiferenta.

	III. La tria stadio estas do la malsanado faka, alivorte medicina. En tiu momento, kiam la homo nudigas antaŭ la kuracisto sian suferantan fizikan substancon, la malsanado ĉesas esti lia privata afero kaj fariĝas kvazaŭ propraĵo de l' kuracisto. La paciento ne estas plu subjekto de la simptomoj; li iĝas objekto de aŭskultado; tiu ĉi radikala ŝanĝo estas travivata iome kvazaŭ ŝoko - sed la paciento klopodas la ŝokon ne manifesti; li parolas al la kuracisto abunde kaj ŝerceme, kaj penas anticipe veki ĉe li la impreson, ke temas pri nenio grava. La kuracisto tamen ne tre atentas tion: li ŝovas sian malvarman orelon laŭ la brusto kaj dorso de l' paciento, grumblas "enspiru“, "elspiru“, "turnu vin“, la paciento lin obeas, sed en li kreskas iaj sentoj de amareco kaj terura humiliĝo; li ne estas plu ĥaosa kaj perpleksa animo, sed peco da mallerta karno, kiun oni turnas, trapalpas kaj ĉirkaŭfrapas; la propra korpo estas por li subite fremda kaj antipatia - doktoro, tio ne estas mi, tio estas nur rigida pakaĵo de homa materio, sed ĉu ne vere, ke mi tute stulte aspektas starante tie ĉi, tio estas neniel digna, diablo mem igis min rampi ĉi tien.

	La kuracisto sin levas. "Vi povas surmeti la veston.“

	Nur kun la veŝto kaj jako revenas al la suferanto la iometo da normala homa memfido; lia civila memo reunuiĝas kun la korpo.
	"Nu,“ diras la kuracisto, "sume ĝi estas nenio grava; faru tion kaj tion, ripozu, ne fumu -.“
	La paciento aŭskultas evidente elrevigite. "Kaj. . . kio do ĝi propre estas?“ fine li demandas eksplode.

	La kuracisto diras ion latine. "Ha, tiel,“ ekspiras la paciento konsolite. Dankon al dio, nun ĝi jam havas nomon; la tuta afero ne estas plu malklara, ĉar nomon ĝi ricevis.
	Poste la paciento portas la kazon en sian hejmon, por plue ĝin bredi; nun, kiam ĝi havas nomon, ĝi fariĝis siaspeca afero, difinita kaj kvazaŭ lokita en siajn limojn, nun la paciento ne bezonas plu okupi sin pri si mem, sed sole pri sia malsano, kiu havas latinan nomon.
	Kaj se li post kelka tempo renkontas homon, kiu sin sentas mise, li diras al li ĝoje kaj fakule: "Ha, vi havas ĝuste tion saman, kion havis mi.“

Totiž nemíním nikoho navádět, aby vůbec stonal; ale když už se do toho dá, tu pravděpodobně i bez mého návodu zachová normální, tak říkajíc klasický průběh stonání. Každá řádně a svědomitě prožitá choroba se totiž — tak jako stará Galie dělí ve tři části:

I. První čili přípravné stadium záleží v tom, že člověku je nějak nekale, ba přímo všivé; že ho kdesi cosi bolí a že zkrátka není ve své kůži, ale že se dosud nerozhodl stonat. To nic není, říká si postižený subjekt, uhýbaje s jistou zbabělostí nepříjemné představě, že mu něco chybí. Kdepak, říká si, nic mně není, to přejde samo, nejlepší je nemyslet na to; nebo se něčím zaměstnat; nebo jít na procházku; nebo takhle vypít skleničku slivovice. Člověk se tomu nesmí poddat, myslí si subjekt, tváře se sám před sebou neohroženě, to dělá jen ta pitomá zima; zítra zas budu jako rybička —
II. Avšak ani druhého ani třetího dne není člověk jako rybička a tu silou vůle rozetne vleklou situaci a odhodlá se stonat. Stonání není totiž stav tělesný; více méně nepříjemný tělesný stav je jenom předpokladem anebo pohnutkou, aby se člověk energicky rozhodl vzít na sebe roli maroda. Stonání není dáno prostě tím, že člověku něco chybí, nýbrž tím, že se člověk rozhodl věnovat se tomu a zabývat se sám sebou jakožto pacientem. Teprve tím okamžikem vstupuje člověk do druhého stadia: do stonání soukromého čili amatérského, kdy začne sám na sobě felčařit. Prostý pacient-amatér má své probátní prostředky, kterými vyhání všechny choroby. Někdo věří ve vypocení a někdo v zeměžluč, jsou lidé, kteří dají jen a jen na obkladky, kdežto jiní nade vše uznávají horké víno se skořicí. Diferencovanější a vzdělanější pacient však postupuje metodičtěji: nejdříve na sobě vykoná diagnosu. Rozhodne se pro zápal slepého střeva, pro mozkovou chřipku nebo pro hnisavou angínu; mate ho jen to, že nemá horečku, ale snad je to jen taková zvláštní vzácná a nebezpečná forma dotyčné nemoci, čím vzdělanější je pacient, tím těžší nemoc obyčejně na sobě shledá. Prostý člověk je jenom nachlazen; inteligentní marod má bronchitidu, pleuritidu neb něco jiného latinského; ale ať to je to či ono, je to zajisté něco vážného — to už je věc cti, aby člověk, odhodlavší se stonat, měl něco pořádného a seriosního, co už stojí za to.

Nuže, pohleďte na něho: zda nenese důstojně svou nemoc, sedě na křesle v přetopeném pokoji, obklopen hrníčky s čajem, ajbišem a heřmánkem, zabalen v obkladech, po ruce lehkou četbu, teploměr a kapesník? A jejej, pravíte mu, copak vám je? „Bude to zánět žlučníku,“ odpovídá s hrdinným klidem. A to snad ne, řeknete účastné, kdepak vás to bolí? „Tady a tady,“ dí pacient a tu vy spustíte s nadšením: Kdepak, člověče, to není žlučník, tohleto já měl, to jsou jednoduše ledviny — „Tak vy jste měl ledviny?“ ptá se pacient se živým zájmem. „A to vás taky bolelo tuhle a tadyhle?“ No japabyne, hlaholíte jaře, z toho si nic nedělejte, ale nesmíte si nic solit, nesmíte nic pít než mlíčko —
I přijde druhý bližní; najde trpitele v křesle, po ruce talířek kaše, hrníček mléka, lehkou četbu a kapesník — A hele, dí návštěva, copak vám je? „Ledviny,“ dí pacient ponuře; „je to se mnou, člověče, špatné.“ Kdepak ledviny, počne zurčet návštěva, to je chřipka — holenku, já ji měl, tak si z toho nic nedělejte; vypijte lahvičku koňaku a budete jako rybička.
Třetí bližní však rozhodné zaplaší pacientovy chmury. To není chřipka. Dnes se všemu říká chřipka. Já měl totéž jako vy a byl to zánět pohrudnice. Z toho si nic nedělejte, já s tím ležel měsíc. Dávejte si priesnické obklady, vlezte do postele a důkladně se vypoťte —
Zkrátka dokud pacient udržuje styky se zevním světem, shledá záhy, že:
1. je pozoruhodný počet jeho bližních, kteří měli kdysi navlas tytéž příznaky a potíže, ale po každé pod jiným jménem;
2. že lidé, kteří ty příznaky měli, jsou účastnější, kolegiálnější a vůbec sympatičtější než ti, kteří jich jakživi neměli;
3. a že je pro pacienta zvláštní útěchou a povzbuzením, že to jiní měli taky.
Ale pokud je ponechán sám sobě, věnuje se pacient činnosti, kterou doporučují někteří filosofové, totiž sebepozorování a sebepoznání; naslouchá znepokojeně veškerým hlasům svého těla, aby shledal, že teď ho píchá vpravo a nyní vlevo; nyčko je to v krku a teď zase někde v játrech nebo kde (třeba jsou to nadledvinky nebo slezina). Čím víc se soustředí na svou chorobu, tím jsou jeho pocity beztvařejší a jaksi anonymnějši; zvoní-li
mu v uchu, neví, není-li také to příznak něčeho — třeba je to nějaká nemoc labyrintu či co. Jeho nemoc, kterou tak upřeně pozoruje, je pořád neohraničenější, chaotická a jakoby bobtnající; a tu se pacient sebere k heroickému rozhodnutí: jde se na doktora a bašta. Třeba doktor najde, že to opravdu něco je, ale to už je jedno.

III. Třetí stadium je tedy stonání odborné nebo-li lékařské. Tou chvílí, kdy člověk obnaží před doktorem svou těžce zkoušenou tělesnost, přestává být stonání jeho soukromou záležitostí a stane se jaksi vlastnictvím doktorovým. Pacient není už subjektem příznaků, stává se objektem auskultace; kterážto radikální změna situace je prožívána drobet jako šok — ale pacient se namáhá, aby ten otřes nedal najevo; mluví na doktora hojně a žoviálně a hledí v něm předem vyvolat dojem, že nejde o nic vážného. Jenže doktor na to mnoho nedá: jezdí pacientovi studeným uchem po prsou a po zádech, bručí „vdechněte“, „vydechněte“, „obraťte se“, pacient to poslušně dělá, ale roste v něm cosi jako hořkost a strašné ponížení; už není chaotickou a poplašenou duší, nýbrž kusem nešikovného masa, které je obraceno, prohmatáváno a proklepáváno; jeho vlastní tělo je mu najednou cizí a protivné — doktore, to nejsem já, to je jen toporný balík lidské hmoty, ale že musím pitomě vypadat, jak tu stojím, není to nijak důstojné, čert mi byl dlužen, že jsem sem vlezl —
Doktor se vztyčí. „Můžete se ustrojit.“
Teprve s vestou a kabátem vrací se trpiteli ten drobet normálního lidského sebecitu; jeho občanské já se zase spojilo s jeho tělem.
No tak, povídá doktor, není to dohromady nic; budete dělat to a to, klid, nekouřit —
Pacient poslouchá zřejmě zklamán. „A... co to vlastně je?“ vyhrkne konečně.
Doktor řekne něco latinského. „Aha,“ vydechne pacient s úlevou. Chválabohu, teď už to má jméno; na celé záležitosti není nic nejasného, neboť dostala jméno.
Načež si pacient odnáší svůj případ domů k dalšímu pěstění; teď, když to má jméno, stalo se to jakousi věcí pro sebe, něčím ohraničeným a jaksi vykázaným do svých mezí, teď už se pacient nemusí zabývat sám sebou, nýbrž jenom svou nemocí, která má latinské jméno.
A když po čase potká bližního, který nebude ve své kůži, řekne mu radostně a odborně: „Aha, to máte zrovna to, co jsem měl já.“
 
/ 1932 /